Komentarz: Starozakonni w Bodzentynie pojawili się dopiero w 1792 r., gdyż miasteczko to miało przywilej „de non tolerandis Judei”, ale już w 1820 r. w Bodzentynie mieszkało 47 starozakonnych i liczba ta stale wzrastała. W 1827 r. w Bodzentynie mieszkało 78 Żydów, a w 1857 r. już 174. W 1862 r. na mocy ukazu carskiego Żydzi uzyskali prawa cywilne i w 1867 r. przystąpili do utworzenia własnego okręgu bożniczego. Gmina została uznana oficjalnie dopiero w 1876 r. i była właścicielem bożnicy z placem, mykwy i chederu.
Głównym źródłem utrzymania bodzentyńskich Żydów były handel i rzemiosło. Gminie bodzentyńskiej podlegali także Żydzi w Suchedniowie, nie mający samodzielnej gminy. W okresie międzywojennym w Bodzentynie żyło 934 Żydów (1921 r.), stanowiąc 30% ogółu mieszkańców. Żydzi kontrolowali około 80% lokalnego handlu – na 107 sklepów aż 80 należało do Żydów (1934 r.).
Organizację i funkcjonowanie gmin wyznaniowych w Polsce z lat 1919-1939 określał dekret Naczelnika Państwa z 7 II 1919 r. Utworzony tym dekretem związek religijny wyznania mojżeszowego składał się z gmin wyznaniowych. Kompetencje samych gmin ograniczały się do kwestii religijnych, ponadto zobowiązane były one do prowadzenia rejestrów ludności. Gminy wyznaniowe podlegały nadzorowi administracji państwowej. Od 1930 r. nadzór sprawował minister ds. wyznań.
Okręg bożniczy w Bodzentynie w okresie 20-lecia międzywojennego obejmował początkowo Bodzentyn i Suchedniów oraz wsie Ciekoty i Mąchocice należące do gminy Górno. Na przedstawionej tu liście wpłaconych składek gminy żydowskiej w Bodzentynie z 1934 r. wpisanych jest 216 osób, a w podsumowaniu zapisano, że „na ogólną liczbę osób wyznania mojżeszowego (liczba dusz obojga płci) przynależnych do gminy wyznaniowej żydowskiej w Bodzentynie do opłaty składek pociągnięto 216 osób, na ogólną sumę 2400 zł”. Poniżej zanotowano też, iż „Zarząd Gminy zaświadcza, że stosownie do art. 13 przepisów obowiązujących w gminach żydowskich lista składek wyłożona była od 29 listopada do 6 grudnia 1933 roku włącznie, w kancelarii gminnej, a wiadomość o tym podana była członkom gminy przez obwieszczenie”. Dokument ten nosi datę 26 XI 1933 r., a podpisany był przez przewodniczącego gminy Joska Sztarkmana oraz członków zarządu i sekretarza Samuela Wajntrauba. Jest on również opatrzony pieczęcią gminy.
Drugi wykaz zawiera spis biednych członków gminy wyznaniowej żydowskiej w Bodzentynie zwolnionych ze składek gminnych na rok 1934. Na liście biednych członków wpisanych jest 122 osoby. Dokument poświadczony jest przez starostę powiatowego kieleckiego 17 IV 1934 r., pod zapisem zatwierdzającym listę znajdują się pieczęcie starosty powiatowego i podpis zastępcy – Schneidera oraz pieczęć gminy wyznaniowej żydowskiej. W rok później spod władzy Bodzentyna uwolnił się Suchedniów, który utworzył odrębny okręg.
Zarząd gminy w Bodzentynie sprawował władzę zwierzchnią nad gmina żydowską i był wybierany na okres czterech lat, składał się z ośmiu członków i ośmiu zastępców. Czynne prawo wyborcze przysługiwało mężczyznom powyżej 25 roku życia, a bierne powyżej 30 roku. Wybory były tajne, powszechne, równe, bezpośrednie i proporcjonalne. W okresie 20-lecia międzywojennego przewodniczącymi gminy byli: Josek Sztarkman, Lejzor Chmielnicki, Josek Federman, Majer i Nusym Szachterowie. W latach 1919-1920 w Bodzentynie zamieszkiwał też rabin Szmul Hersz Zylbersztajn, a później funkcję rabina sprawował Hersz Szwarc.
Poza utrzymaniem rabinatu do zadań gminy należała też opieka nad synagogą, mykwą i cmentarzem oraz rzeźnią. Gmina zobowiązana była również do propagowania oświaty. Zarząd gminy miał także dbać o ubogich współwyznawców, których było coraz więcej. Ludność żydowska, podobnie jak w okresie wcześniejszym wywierała znaczy wpływ na Bodzentyn. Podczas II wojny światowej Niemcy utworzyli w Bodzentynie getto, w którym zgromadzili ok. 700 Żydów. We wrześniu 1942 r. wszystkich Żydów wywieziono do getta w Suchedniowie, a następnie do Treblinki.
Iwona Pogorzelska

Warto przeczytać:
Janicki J., Wiernik W., Reszta nie jest milczeniem, Warszawa 1960;
Najnowsze dzieje Żydów w Polsce w zarysie do 1950 roku, red. J. Tomaszewski, Warszawa 1993; Pawlina-Meducka M., Kultura Żydów województwa kieleckiego (1918-1939), Kielce 1993;
Penkala A., Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992;
Rak J., Gmina wyznaniowa żydowska w Bodzentynie 1918-1939, [w:] Bodzentyn. Studia z dziejów miasta, red. K. Bracha, B. Wojciechowska, Kielce 2005, s. 207-224;
Renz R., Społeczności małomiasteczkowe w województwie kieleckim 1918-1939, Kielce 1990;
Urbański K., Almanach gmin żydowskich województwa kieleckiego w latach 1918-1939, Kielce, 2007; Urbański K., Gminy żydowskie małe w województwie kieleckim w okresie międzywojennym, Kielce 2006;
Rzemieniuk F., Udział Żydów w życiu społeczno-gospodarczym Bodzentyna w XIX w., [w:] Ludność żydowska w regionie świętokrzyskim. Materiały z sesji naukowej w Starachowicach, 17 X 1987, Starachowice 1987.

Publikacja źródła: brak

Opis zewnętrzny: Oryg., jęz. polski, papier, o wymiarach 325x210 mm, 16 str., pod dokumentem podpisy Schneidera, zastępcy Starosty Powiatowego Kieleckiego, przewodniczącego gminy Joska Sztarkmana oraz członków zarządu i sekretarza Samuela Wajntrauba oraz pieczęcie tuszowe gminy wyznaniowej żydowskiej w Bodzentynie i Starostwa Powiatowego w Kielcach.